History Reclaimed ◊ Wergelands Legacy

Inauguracja wystawy „Historia Odzyskana - Życie Żydów we Wrocławiu i na Dolnym Śląsku” ma miejsce 6 maja 2010 r. w tym samym dniu, w którym swe podwoje otwiera dla wszystkich odrestaurowana Synagoga pod Białym Bocianem, w której mieści się również Centrum Kultury i Edukacji Żydowskiej.
Dzięki obu tym wydarzeniom Wrocław odzyskuje dziś ważną, żydowską część swej historii, a wraz z nią istotny fragment własnej tożsamości.

Żyjący w różnych czasach, państwach i systemach, lecz złączeni jednym miastem. Wielokrotnie wypędzani, paleni na stosach w średniowieczu, wysyłani do obozów zagłady w wieku XX – Żydzi Wrocławia i Dolnego Śląska.
Ich dzieje to przede wszystkim opowieść o ciągłym odradzaniu się i trwającym nieprzerwanie rozwoju wielobarwnej i niezwykle twórczej społeczności, która odcisnęła swój wyraźny ślad nie tylko na dziejach Narodu Wybranego, lecz także Polski, Niemiec i całej ludzkości.
Żydowska historia Dolnego Śląska liczy już ponad 850 lat. Wrocławski nagrobek Dawida, syna Sar Szaloma, z 1203 r jest najstarszym tego typu zabytkiem w Europie Środkowowschodniej. Pierwszy przywilej Żydom nadał we Wrocławiu około 1273 r. książę Henryk IV Probus. W owym czasie Wrocław był obok Pragi największym ośrodkiem żydowskim centralnej części Europy. Średniowieczni Żydzi Wrocławia prosperowali znakomicie, trudniąc się handlem, działalnością finansową i rzemiosłem. Przyczyniło się do tego z pewnością unikalne położenie Wrocławia, miasta, w którym zbiegały się szlaki handlowe, łączące zachód i wschód kontynentu.
Los Żydów uległ znacznemu pogorszeniu w połowie XIV wieku. W 1453 r. pod wpływem żarliwych kazań włoskiego franciszkanina Jana Kapistrana wrocławskich Żydów oskarżono o sprofanowanie hostii. Kilkadziesiąt osób spalono na stosie, a majątki pozostałych skonfiskowano. Żydom odebrano dzieci poniżej lat 7, które ochrzczono i odesłano na wychowanie do klasztorów. W 1455 r. władający Śląskiem król czeski Władysław nadał miastu przywilej de non tolerandis Judeis. Zgodnie z nim Żydzi mogli przebywać w obrębie murów tylko w czasie jarmarków. W niektórych miastach śląska historia obeszła się jednak z Żydami łagodniej. Żydów w Głogowie nie dotknęły nigdy tak dramatyczne prześladowania, a ich gmina jako jedyna może pochwalić się ciągłością istnienia.
Żydzi wrócili jednak także do Wrocławia. W 1653 r. w mieście należącym już do austriackich Habsburgów osiedlił się dostawca mennicy cesarskiej Zacharias Lazarus. W ślad za nim inni dostawcy.

W wyniku wojen śląskich (1740-1763) Wrocław i prawie cały Śląsk znalazły się pod panowaniem pruskim. Król Fryderyk II zatwierdził istnienie wrocławskiej gminy żydowskiej i oficjalnie uregulował jej status. Liczba Żydów rosła. W końcu XVIII wieku Wrocław stał się ważnym centrum żydowskiego oświecenia – haskali. Działali tu m.in. Elias Henschel i Ephraim Kuh. Powstała także oświeceniowa szkoła świecka Wilhelmschule.
Na terenie Prus w 1812 r. wszedł w życie edykt emancypacyjny nadający Żydom niemal wszystkie prawa obywatelskie. Znacznie przyspieszyło to proces integracji Żydów, także wrocławskich wraz z otaczającą ich społecznością niemiecką.
Ważnym wydarzeniem było otwarcie w 1829 r. Synagogi pod Białym Bocianem, dzieła wybitnego niemieckiego architekta Carla Ferdinanda Langhansa. Początkowo modlili się w niej głównie liberalni Żydzi (dopuszczający m.in. wspólne nabożeństwa kobiet i mężczyzn), ale po otwarciu w 1872 r. Nowej Synagogi przy Podwalu „Biały Bocian” stał się synagogą wyznawców nurtu ortodoksyjnego.
W latach 1838-1843 Wrocław był areną sporu między sławnymi rabinami – Salomonem Tiktinem, reprezentującym ortodoksję, i Abrahamem Geigerem, czołowym przedstawicielem judaizmu reformowanego. W wyniku tego konfliktu gmina podzieliła się na dwie komisje ortodoksyjną i liberalną, które jednak ściśle ze sobą współpracowały. Ważną instytucją było utworzone w 1854 r. Żydowskie Seminarium Teologiczne, w którym wykładali m.in. Zacharias Frankel i Heinrich Greatz.
W  1925 r. we Wrocławiu mieszkało już ponad 23 tysięcy Żydów. Była to trzecia najliczniejsza wspólnota żydowska w Niemczech. Równocześnie następowało umocnienie pozycji gospodarczej, politycznej i społeczno- kulturalnej Żydów we Wrocławiu.
Dojście do władzy Hitlera w styczniu 1933 r. rozpoczęło okres cierpień, prześladowań i Zagłady. Pomimo odmowy pomocy przez większość państw ponad połowy Żydom z Wrocławia udało się uciec w okresie poprzedzającym nazistowskie zbrodnicze „ostateczne rozwiązanie”.
W pogromie Nocy Kryształowej (1938) spalono wielką wrocławską synagogę i zdemolowano wszystkie pozostałe w regionie.  Mężczyzn wyłapywano i wysyłano do obozu w Buchenwaldzie. Czego nie udało się nazistom zniszczyć, to zamknięto, ograniczono lub skonfiskowano. Na przekór zaistniałym przeciwnościom żydowskiej społeczności udawało się wciąż funkcjonować przez następne kilka lat.
W latach 1941-1945 trwał systematyczny proces wywożenia i mordowania dolnośląskiej ludności żydowskiej.
Pierwszy transport w 1941 r. skierowano do Kowna. Między kwietniem 1942 r. a styczniem 1945 r. kolejne grupy wrocławskich Żydów trafiły do Sobiboru, Bełżca, Terezina, Auschwitz i Groß-Rosen.
Po II wojnie światowej do Wrocławia wróciło z obozów zaledwie 30 Żydów z niemieckiego Breslau.

W maju 1945 r. w polskim już Wrocławiu zaczęli pojawiać się Żydzi, którzy ocaleli w hitlerowskich obozach. Od wiosny 1946 r. do miasta zaczęły napływać liczne grupy polskich Żydów repatriowanych z ZSRR.
Wrocław stał się największym ośrodkiem powojennego osadnictwa żydowskiego w Polsce. W lipcu 1946 r. na Dolnym Śląsku było zarejestrowanych 78.044 Żydów, z czego 17.747 we Wrocławiu.
Działały legalne i nielegalne partie polityczne, Komitet Żydowski, gmina wyznaniowa, przedszkola, szkoły oraz wiele organizacji i spółdzielni produkcyjnych.
Po pogromie kieleckim (1946) liczby te znacznie spadły. Bieda, antysemickie incydenty i stalinowskie represje doprowadziły do znacznego skurczenia się tej wspólnoty.
Żydzi  z Wrocławia i Dolnego Śląska znów emigrowali – tym razem także do niepodległego już Izraela.
Ostatnia wielka fala emigracji Żydów z polski związana jest z wydarzeniami tzw. marca 1968. W wyniku urzędowo wdrożonej antysemickiej nagonki liczni Żydzi stracili pracę m.in. w wojsku i instytucjach naukowych. Reszta wskazana jako potencjalni „syjoniści” utraciła poczucie bezpieczeństwa. Z Polski, w tym i z Wrocławia, wyjechała ogromna większość Żydów.
Ponurym aspektem wydarzeń marcowych było także przejmowanie przez państwo mienia organizacji żydowskich. We Wrocławiu skonfiskowano budynek Teatru Żydowskiego, kilka obiektów kultowych w tym, choć nieco później, Synagogę pod Białym Bocianem i szkołę.
Odrodzenie życia społeczności żydowskiej we Wrocławiu nastąpiło dopiero na przełomie lat 80. i 90. XX wieku. Wraz z powrotem demokracji, do wciąż działającej wrocławskiej Gminy Żydowskiej dołączyła grupa młodszych osób, oddanych idei restauracji życia żydowskiego we Wrocławiu. Zadbano także o edukację młodzieży, przywrócenie kultu religijnego i działalności socjalno-opiekuńczej.
W 2006 r. wrocławska gmina żydowska stała się oddziałem Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP.